Materiały i wyroby z tworzyw sztucznych przeznaczonych do kontaktu z żywnością

Istnieje wiele wymogów prawnych dla opakowań mających służyć przechowywaniu żywności. Mimo to, żywność może mieć kontakt nie tylko z opakowaniami, ale także innymi produktami zawierającymi tworzywo sztuczne w swoim składzie. Wszelkiego rodzaju wiadra, kosze zakupowe, niektóre rodzaje toreb, lub… rękawiczki z tworzyw sztucznych.

Istnieje wiele przepisów poszczególnych krajów UE, które regulują kwestię wymagań dla takich produktów. Wszystkie wywodzą się z Rozporządzenia Komisji (UE) Nr 10/2011 z dnia 14 stycznia 2011 r. w sprawie materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Jak czytamy:

Artykuł 1, ustęp 2.

Niniejsze rozporządzenie ustanawia szczegółowe wymogi dotyczące produkcji i wprowadzania do obrotu materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych:

a) przeznaczonych do kontaktu z żywnością; lub

b) pozostających w kontakcie z żywnością; lub

c) mogących wejść w kontakt z żywnością zgodnie z uzasadnionymi przewidywaniami.

Co jasno wskazuje z jakimi rodzajami produktów mamy do czynienia. Artykuł ten nie definiuje, że chodzi wyłącznie o opakowania, ale o każdego rodzaju produkt z tworzywa sztucznego, a dokładniej:

Materiały i wyroby z tworzyw sztucznych oznaczają:

a) materiały i wyroby, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. a), b) i c); oraz

b) warstwy z tworzyw sztucznych, o których mowa w art. 2. ust. 1 lit. d) i e);

Tworzywo sztuczne oznacza polimer, do którego mogły zostać dodane składniki lub inne substancje i który może funkcjonować jako główny składnik strukturalny końcowych materiałów i wyrobów.


Określenie wymagań

Wiemy już, jakie materiały podchodzą pod wymagania rozporządzenia 10/2011. Ich szczegółowe opisy znajdują się w artykule 2 (Zakres) i artykule 3 (Definicje). 

Warto jednak dowiedzieć się, jakie wymagania nałożone są przez UE, aby dany produkt mógł zostać wprowadzony do obrotu w sposób bezpieczny i określony. Takie wymagania definiuje nam Artykuł 4 rozporządzenia 10/2011:

Materiały i wyroby z tworzyw sztucznych można wprowadzać do obrotu wyłącznie, jeżeli są one:

a) zgodne z odpowiednimi wymogami określonymi w art. 3. rozporządzenia (WE) nr 1935/2004 w warunkach zamierzonego i przewidywalnego stosowania; oraz

b) zgodnie z wymogami dotyczącymi znakowania określonymi w art. 15 rozporządzenia (WE) nr 1935/2004; oraz

c) zgodnie z wymogami dotyczącymi możliwości śledzenia określonymi w art. 17 rozporządzenia (WE) nr 1935/2004; i

d) produkowane zgodnie z dobrą praktyką wytwarzania określoną w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 2023/2006; i

e) zgodnie z wymogami dotyczącymi składu i deklaracji określonymi w rozdziałach II, III i IV niniejszego rozporządzenia.

Jak widać, należy spełnić łącznie wszystkie 5 punktów, by móc wprowadzić produkt do obrotu. Sprawa nie jest łatwa, ponieważ punkty te odnoszą się do dwóch innych rozporządzeń: Rozporządzenie (WE) nr 1935/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 października 2004 r. w sprawie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością oraz uchylające dyrektywy 80/590/EWG i 89/109/EWG, oraz Rozporządzenie komisji (WE) nr 2023/2006 z dnia 22 grudnia 2006 r. w sprawie dobrej praktyki produkcyjnej w odniesieniu do materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością (Tekst mający znaczenie dla EOG).

Należy więc mieć na uwadze, że jedno rozporządzenie linkuje do dwóch kolejnych. Przejdźmy więc do oceny wymaganych punktów:

Podpunkt a) to artykuł 3 rozporządzenia 1935/2004 określający „wymagania ogólne” dobrej praktyki produkcyjnej:

1. Materiały i wyroby, w tym także materiały oraz wyroby aktywne i inteligentne, produkowane są zgodnie z dobrą praktyką produkcyjną, tak aby w normalnych lub możliwych do przewidzenia warunkach użytkowania nie dochodziło do migracji ich składników do żywności w ilościach, które mogłyby:

a) stanowić zagrożenie dla zdrowia człowieka; lub

b) powodować niemożliwe do przyjęcia zmiany w składzie żywności; lub

c) powodować pogorszenie jej cech organoleptycznych.

2. Oznakowanie, reklamy i sposób prezentowania materiału lub wyroby nie powinny wprowadzać konsumentów w błąd.

Jeśli mamy do czynienia z materiałem z prostych tworzyw sztucznych, wydaje się być uzasadnione, by na podstawie dokumentacji dostarczonej przez producenta polimeru – nie wykonywać dodatkowych badań laboratoryjnych). Mimo to, wpływ na podjęcie decyzji o dodatkowych badaniach powinien mieć nie tylko rodzaj materiału i substancji czynnej, ale również rodzaj przechowywanej żywności (o czym będziemy mówić w dalszej części).

Podpunkt b) to artykuł 15 ww. rozporządzenia określający jego znakowanie:

1. Bez uszczerbku dla poszczególnych środków prawnych […], dołącza się:

a) informację „do kontaktu z żywnością” lub szczególne wskazówki dotyczące ich używania, takie jak ekspres do kawy, butelka do wina, łyżka do zupy lub symbol, którego wzór zawiera załącznik II; oraz

b) jeśli jest to konieczne, specjalne zalecenia, których należy przestrzegać w celu ich bezpiecznego i właściwego używania; oraz

c) nazwę lub nazwę handlową oraz, w obydwu przypadkach adres lub informację o siedzibie producenta, przetwórcy lub sprzedawcy odpowiedzialnego za wprowadzanie ich do obrotu i mającego siedzibę we Wspólnocie; oraz

d) odpowiednie oznakowanie lub oznaczenia identyfikujące zapewniające możliwość śledzenia drogi materiału lub wyrobu, o których mowa w art. 17; oraz

e) w przypadku aktywnych materiałów i wyrobów, informacje na temat dopuszczalnego zastosowania lub zastosowań, a także inne istotne informacje, takie jak nazwa i ilość substancji uwalnianych przez aktywny składnik, umożliwiające podmiotom działającym na rynku żywności, stosującym te materiały i wyroby, przestrzeganie innych, odpowiednich przepisów wspólnotowych lub, przy ich braku, krajowych przepisów mających zastosowanie do żywności, w tym także przepisów dotyczących znakowania żywności.

[…]

Dalsza część artykułu to szczegółowe wytyczne w dokumentacji i etykiecie. Pomijając te kwestie, najwięcej dzieje się w punkcie 1., który szczegółowo opisuje konkretne wymagania.

Informację „do kontaktu z żywnością” można zastosować wyłącznie w formie symbolu, który został dołączony do rozporządzenia a jego wzór wygląda tak jak przedstawiono poniżej. Jest to uniwersalny symbol nie podlegający modyfikacjom, rozpoznawalny przez konsumentów w ogromnej ilości krajów świata:

Symbol „do kontaktu z żywnością” jest uwarunkowany prawnie i nie podlega modyfikacjom!

Ponadto rozporządzenie wymaga, by producent wprowadzający do obrotu taki produkt przestrzegał użytkowników przed jego właściwym użytkowaniem, określił inne wymagane w krajach oznaczenia i informacje związane z producentem, a w przypadku zastosowań produktu – podać informację o ewentualnych składnikach uwalnianych. Najprostszym sposobem by przedstawić takie informacje jest umieszczenie ich na etykiecie (symbol „do kontaktu z żywnością” można też umieścić na produkcie), jednakże etykieta może być niewystarczająca, więc niektórzy producenci stosują również dołączane instrukcje do produktu.

Podpunkt c) to artykuł 17. ww. rozporządzenia. Opisuje szczegółowo możliwości śledzenia produktu na każdym etapie postępowania z nim, tak by ułatwić proces jego kontroli, czy wycofania. W większości zakładów produkcyjnych w myśl „dobrej praktyki produkcyjnej” stosowane jest śledzenie produktu, w tym przypadku jest to proces niezbędny.

Podpunkt d) kieruje nas do całego Rozporządzenia Komisji (WE) nr 2023/2006 z dnia 22 grudnia 2006 r. w sprawie dobrej praktyki produkcyjnej w odniesieniu do materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością (zawierającego 8 artykułów), który jasno określa zasady dobrej praktyki produkcyjnej i po prawdzie w większości dubluje inne wcześniej wymienione rozporządzenia, tylko utwierdzając nas w przekonaniu o kontroli i znajomości materiałów oraz procesów stosowanych do wyprodukowania bezpiecznego produktu do kontaktu z żywnością.

Podpunkt e) to załączniki, które w dość szeroki sposób definiują możliwe do zastosowania substancje (i ich ograniczenia oraz szczegółowe wymagania) ograniczenia dla materiałów i wyrobów, a także płyny modelowe imitujące żywność i ich zastosowania w niektórych przypadkach i ich spółczynniki korekcyjne porównujące wyniki badań migracji z limitami narzuconymi przez rozporządzenie.

Załączniki te są bardzo ważne i to po ich analizie decydujemy czy możemy wprowadzić produkt do obrotu.

Zacznijmy od Załącznika I, który określa unijny wykaz dozwolonych monomerów, innych substancji wyjściowych, makrocząsteczek uzyskiwanych z fermentacji mikrobiologicznej, dodatków oraz substancji pomocniczych w produkcji polimerów. Jest to bardzo szeroka lista kilkuset substancji, które UE dopuściła do użytkowania w kontakcie z żywnością. Należy sklasyfikować swoją substancję i ocenić, czy znajduje się na liście, oraz jakie dodatkowe wymagania są na nią nałożone.

Załącznik II określa ograniczenia dla materiałów i wyrobów. Niektóre z nich nie mogą uwalniać następujących substancji w ilościach przekraczających limity migracji specyficznej określone poniżej:

Bar = 1 mg/kg żywności lub płynu modelowego imitującego żywność.
Kobalt = 0,05 mg/kg żywności lub płynu modelowego imitującego żywność.
Miedź = 5 mg/kg żywności lub płynu modelowego imitującego żywność.
Żelazo = 48 mg/kg żywności lub płynu modelowego imitującego żywność.
Lit = 0,6 mg/kg żywności lub płynu modelowego imitującego żywność.
Mangan = 0,6 mg/kg żywności lub płynu modelowego imitującego żywność.
Cynk = 25 mg/kg żywności lub płynu modelowego imitującego żywność.

Oznacza to, że dla danego produktu czeka nas wykonanie badań migracji specyficznej określającej migrację ww. substancji i kontrola, czy migracja nie przekracza tych limitów.

Załącznik III określa modelowe płyny imitujące żywność. Są to wytyczne dla laboratoriów oraz przedsiębiorstw badających swoje produkty we własnym zakresie. Dokładnie przypisuje konkretny płyn modelowy (o konkretnym oznaczeniu) do konkretnego rodzaju żywności, który ma się znaleźć w/na produkcie. Jeśli planujemy stworzyć uniwersalny produkt, musimy przebadać do na wszystkie rodzaje żywności. W innych przypadkach – kosze na owoce, muszą być przebadane na płyny modelowe odpowiednie dla owoców.


Deklaracja zgodności

Wszystkie przeprowadzone przez nas działania by wprowadzić produkt przeznaczony do kontaktu z żywnością zakończą się wprowadzeniem deklaracji zgodności dla takiego produktu. Sam format i wzór deklaracji określa załącznik IV do rozporządzenia 10/2011. Deklarację przekazuje się użytkownikom i klientom końcowym na ich wniosek.